Στις υγιείς σχέσεις, το ζευγάρι αναπτύσσεται, ωριμάζει και εξελίσσεται, όχι μόνο σε δυαδικό επίπεδο αλλά και σε προσωπικό. Ο σύντροφος είναι η «ασφαλής βάση», που θα σε αποδεχτεί, θα σε στηρίξει και θα σε ενισχύσει στην πραγμάτωση των στόχων σου και στην κάλυψη των αναγκών σου, ενώ βαδίζετέ μαζί με αγάπη, ειλικρίνεια, εμπιστοσύνη και σεβασμό μεταξύ σας.
Τι συμβαίνει όμως όταν αντί να ανθίζεις μέσα στη σχέση συρρικνώνεσαι όλο και περισσότερο;
Υπάρχουν σχέσεις που δε συγκρούεσαι, δε διεκδικείς, δε φεύγεις, απλώς «μικραίνεις» εσύ, χωρίς να το καταλάβεις, και «απλώνεται» ο άλλος, κι αυτό συμβαίνει όχι γιατί δε χωράς αλλά γιατί νιώθεις ότι δε χωράς. Ανεπαίσθητα και δεξιοτεχνικά σιγά σιγά αρχίζεις να συρρικνώνεσαι για να καλύψεις τις ανασφάλειες και τις ανεπάρκειες του άλλου.
Στα μικρά σχόλια βρίσκονται τα μεγάλα σημάδια…
Η Μ. μόλις έμαθε ότι πήρε τη θέση για την οποία διαγωνιζόταν εδώ και μήνες. Με ένα πλατύ χαμόγελο και με τη λάμψη στα μάτια της το ανακοινώνει στο σύντροφό της. Εκείνος την κοιτά μια στιγμή και λέει: «Καλά, μην χαίρεσαι, αυτό θα σου προσθέσει άγχος…άλλωστε προφανώς και δεν ήταν τόσο δύσκολο να ανταγωνιστείς τους άλλους , δεν ασχολήθηκε κανείς με αυτή τη θέση………»
Η Μ. χαμογέλασε αμήχανα. Δεν είπε τίποτα.
Αργότερα, μόνη της, άρχισε να αμφισβητεί την επιτυχία της και αναρωτιόταν: «μήπως έχει δίκιο ο σύντροφός μου»;
Η περίπτωση της Μ. δεν είναι κάτι σπάνιο. Θα βρούμε παρόμοιες ιστορίες σε πολλά σπίτια όπου οι λεπτομέρειες και τα πρόσωπα μπορεί να αλλάζουν αλλά η ουσία παραμένει η ίδια: μια χαρά που περικόπτεται, μια επιτυχία που αμφισβητείται, ένα «εγώ» που συρρικνώνεται.
Η υποτίμηση στη σχέση σπάνια έχει πρόσωπο θύτη και θύματος όπως το φανταζόμαστε. Ουσιαστικά, περιγράφει μία τοξική δυναμική όπου η αυτοεκτίμηση του ενός θυσιάζεται στο βωμό της εσωτερικής ανασφάλειας του άλλου. Είναι πολύ πιο ήπια, πολύ πιο καθημερινή — και ακριβώς γι’ αυτό είναι τόσο δύσκολο να την αναγνωρίσουμε.
Τι είναι η υποτίμηση στη σχέση:
Η υποτίμηση δεν είναι πάντα μία ευθεία επίθεση. Είναι συχνά η σταγόνα που πέφτει αθόρυβα και επίμονα στον ίδιο τόπο — ώσπου διαβρώνει.
Διαφέρει από την εποικοδομητική κριτική, η οποία γεννιέται από σεβασμό και έχει στόχο να βοηθήσει. Η υποτίμηση γεννιέται από κάτι άλλο — και έχει στόχο, συνειδητά ή μη, να μειώσει.
Τα σχήματά της είναι πολλά: η ειρωνεία που ντύνεται με «πλάκα», η σύγκριση που κανείς δεν τη ζήτησε, η υποβάθμιση των επιτευγμάτων, η έμμεση αμφισβήτηση — «σίγουρα ξέρεις τι κάνεις;» — ακόμα και η σιωπή: το να αγνοείται αυτό που μοιράστηκες, σαν να μην άξιζε απάντηση.
Κάθε ένα από αυτά μπορεί να ακούγεται μικρό μόνο του. Αθροιστικά όμως αφήνουν ίχνη και προκαλούν και αποδυναμώνουν την αυτοπεποίθηση και την αυτοεκτίμηση του άλλου.
Μια ματιά στις θεωρητικές προσεγγίσεις
Η υποτίμηση στη σχέση είναι ένα συχνό φαινόμενο το οποίο προσεγγίζεται στην ψυχολογία από πολλαπλά θεωρητικά πλαίσια που αλληλοσυμπληρώνονται.
Θεωρία Προσκόλλησης (Bowlby)
Ο John Bowlby αναφέρεται στα πρώιμα πρότυπα σχέσης δίνοντας έμφαση στον τρόπο που συνδέεται το βρέφος με το φροντιστή του ως βασικό παράγοντα συναισθηματικής σύνδεσης του ατόμου με τους άλλους στα επόμενα στάδια της ζωής του. Ένα άτομο με ανασφαλή προσκόλληση — αγχώδη ή αποφευκτική — τείνει να βιώνει τον εγγύτερό του ως απειλή για την αίσθηση ασφάλειάς του. Η επιτυχία ή η ευτυχία του συντρόφου μπορεί να ενεργοποιεί φόβο εγκατάλειψης ή αισθήματα ανεπάρκειας και η υποτίμηση αναδύεται ως αντανακλαστική αμυντική αντίδραση, όχι ως σκόπιμη επίθεση.
Ναρκισσισμός
Σε ναρκισσιστικές δυναμικές, η υποτίμηση λειτουργεί ως εργαλείο ελέγχου. Ο/Η σύντροφος που έχει χαμηλή αίσθηση αξίας αλλά υψηλές ανάγκες θαυμασμού χρειάζεται να διατηρεί τον άλλο σε θέση υποδεέστερη — ώστε η σχετική ανωτερότητά του να παραμένει αδιαμφισβήτητη. Αυτό που περιγράφεται συχνά ως «gaslighting» — η συστηματική αμφισβήτηση της αντίληψης του άλλου — εντάσσεται σε αυτή τη δυναμική: ο/η σύντροφος δεν χάνει απλώς την αυτοπεποίθησή του, χάνει και τον προσανατολισμό του.
Γνωσιακή-Συμπεριφορική Προσέγγιση
Από τη γνωσιακή-συμπεριφοριστική σκοπιά, η υποτίμηση που επαναλαμβάνεται αρκετά συχνά αρχίζει να επηρεάζει τις βαθύτερες πεποιθήσεις που ο άνθρωπος έχει για τον εαυτό του. Σύμφωνα με τον Beck, τα λεγόμενα «core beliefs» — πυρηνικές, άρρητες πεποιθήσεις όπως «δεν αξίζω», «δεν είμαι αρκετός/ή» — ενεργοποιούνται και ενισχύονται μέσα από επαναλαμβανόμενα αρνητικά μηνύματα. Αυτό που ξεκίνησε ως εξωτερικό σχόλιο, εσωτερικεύεται και γίνεται φωνή του ίδιου του ατόμου — η πιο επίμονη και πειστική από όλες.
Αντικειμενότροπες θεωρίες: ο άλλος ως καθρέφτης
Η θεωρία αντικειμένων (Winnicott, Klein, Fairbairn) μας θυμίζει ότι ο τρόπος που σχετιζόμαστε με τους άλλους στη ζωή μας αντικατοπτρίζει τα εσωτερικά αντικείμενα που φέρουμε μαζί μας — τις εσωτερικευμένες εικόνες των πρώτων σημαντικών μας σχέσεων. Αυτός/ή που υποτιμά τον σύντροφο ενδέχεται να αναπαράγει ένα παλαιότερο εσωτερικό σενάριο: μια σχέση όπου η αγάπη συνοδευόταν από έλεγχο, η εγγύτητα από ανταγωνισμό, ή η επιτυχία του άλλου από απειλή. Δεν επιλέγει αυτό το μοτίβο συνειδητά — απλώς δεν γνωρίζει άλλο.
Το προφίλ αυτού που υποτιμά
Ο άνθρωπος που υποτιμά συνήθως είναι ανασφαλής ο ίδιος και γεμάτος εσωτερικές ανεπάρκειες. Είναι αυτός που δεν μπορεί να λειτουργήσει με αγάπη και θαυμασμό για τον άνθρωπο που έχει δίπλα του . Ο φόβος ότι είναι δίπλα σε ένα άτομο ικανό, λαμπερό, αγαπητό, επιτυχημένο, γίνεται απειλή , όχι γιατί κινδυνεύει ουσιαστικά απ’ αυτό αλλά γιατί ο ίδιος αισθάνεται «λίγος» δίπλα του. Γι’ αυτό το λόγο αρχίζει την υποτίμηση ασυνείδητα, ψάχνοντας να βρει τη δική του ισορροπία και καλύπτοντας τη δική του ανεπάρκεια. Στόχος είναι να μικρύνει τον άλλο για να χωρέσει δίπλα του, – είναι ο τρόπος που θα ισορροπήσει την εξίσωση: «Σε μικραίνω για να χωρέσω δίπλα σου.»
Δεν είναι εχθρότητα. Είναι παραδόξως, ένα στρεβλό σχήμα αγάπης ή μάλλον ο τρόπος για να επιβιώσει μέσα στη σχέση.
Κάποιες φορές, η υποτίμηση αναπαράγει αυτό που κάποτε έζησε το ίδιο πρόσωπο — έναν τρόπο σχέσης που έμαθε ως παιδί, σαν γλώσσα οικεία, έστω και επώδυνη.
Οι επιπτώσεις της υποτίμησης στην ψυχική υγεία:
Η πιο ύπουλη πλευρά της υποτίμησης είναι ότι δεν αφήνει εμφανή τραύματα. Αφήνει σύγχυση.
«Μήπως έχει δίκιο; Μήπως υπερβάλλω; Μήπως πραγματικά δεν είμαι τόσο καλός/ή;»
Όταν γίνεται συστηματικά το άτομο οδηγείται σε Εσωτερικευμένη Υποτίμηση. Σταδιακά, το άτομο σταματά να ακούει τη φωνή του συντρόφου του και αρχίζει να ακούει τη δική του εσωτερική φωνή που καταλήγει στην αυτοαμφισβήτηση: « δεν είμαι αρκετός…δεν αξίζω..». Η αυτοεικόνα αρχίζει να αλλάζει — όχι από βαθύτερες πεποιθήσεις, αλλά από τον κατάλογο των σχολίων που ακούει κατ’ επανάληψη καταλήγοντας να τα πιστέψει. Αρχίζει να μικραίνει τον εαυτό του , υποτιμά τα επιτεύγματά του, τις ανάγκες του πολλές φορές και συρρικνώνεται έτσι με τον τρόπο που συνηθίζει να το κάνει ο/η σύντροφός του. Η απομόνωση ακολουθεί σχεδόν αναπόφευκτα. Σταματά να μοιράζεται τα καλά νέα, γιατί έχει μάθει ότι δεν θα γίνουν δεκτά με χαρά. Μαζεύεται…. Και κάποια στιγμή, αυτή η μικρή έκδοση του εαυτού του αρχίζει να μοιάζει φυσιολογική.
Η δυναμική του ζευγαριού: γιατί είναι τόσο δύσκολο να σπάσει;
Αυτό το μοτίβο δεν παγιώνεται μέσα σε μια νύχτα. Χτίζεται αργά, μέσα από μικρά περιστατικά που μοιάζουν μεμονωμένα — ώσπου στο τέλος γίνονται ο κανόνας.
Και υπάρχει μια ιδιαίτερη παγίδα: συχνά ανάμεσα στις υποτιμήσεις υπάρχουν στιγμές τρυφερότητας, επαίνου, εγγύτητας. Αυτή η εναλλαγή — κρύο/ζεστό,— δημιουργεί μια ισχυρή συναισθηματική εξάρτηση. Ο εγκέφαλος μαθαίνει να περιμένει την ανταμοιβή μετά από κάθε πόνο.
Επιπλέον, αυτός/ή που υποτιμά σπάνια το αναγνωρίζει ως πρόβλημα. «Απλώς λέω την αλήθεια», «σε βοηθώ να βελτιωθείς», «είσαι πολύ ευαίσθητος/η». Κι αυτός/ή που υποτιμάται συχνά καταλήγει να απολογείται για την ευαισθησία του/της — αντί να αμφισβητεί τη συμπεριφορά του άλλου.Έτσι το σχήμα γίνεται αόρατο. Και το αόρατο είναι πολύ δύσκολο να το αλλάξεις.
Μπορεί αυτό να αλλάξει;
Η απάντηση είναι ναι εφόσον το άτομο αρχικά αναγνωρίσει και αποκτήσει επίγνωση αυτού που του συμβαίνει:
Η ψυχοθεραπεία θα βοηθήσει ιδιαίτερα εφόσον μέσα στο ασφαλές θεραπευτικό πλαίσιο του δίνεται η δίνεται η απαραίτητη βοήθεια ώστε να καταλάβει ότι η ανάγκη του άλλου να τον «μικρύνει» δεν αφορά τις δικές του ελλείψεις αλλά τα εσωτερικά κενά του άλλου.
Οριοθέτηση: η ικανότητα να βάζει όρια και να απαντά «αυτό που είπες με προσβάλλει και δεν το αποδέχομαι..» η ακόμη και να διακόψει αυτή την τοξική σχέση.
Σύνδεση με τους σημαντικούς άλλους της ζωής του. Συνήθως η οικογένεια, οι φίλοι, το επαγγελματικό πλαίσιο λειτουργούν ως ένα υποστηρικτικό δίκτυο στη ζωή μας αλλά και ως καθρέφτες που μας δείχνουν το πραγματικό μας μέγεθος.
Μερικά tips αντί επιλόγου
Δεν υπάρχει μαγική φόρμουλα που να «λύνει» αυτό το μοτίβο. Η αλλαγή απαιτεί και από τις δύο πλευρές την ικανότητα να δουν — με ειλικρίνεια και χωρίς αμυντικότητα — τι συμβαίνει.
Αν αναγνωρίζεσαι σε αυτόν/ή που υποτιμάται: το να νιώθεις μικρός/ή δίπλα σε κάποιον που αγαπάς δεν είναι αγάπη. Είναι ένδειξη που αξίζει να λάβεις σοβαρά υπόψη σου.
Αν αναγνωρίζεσαι σε αυτόν/ή που υποτιμά: ίσως ο μεγαλύτερος φόβος σου δεν είναι ότι ο άλλος είναι πολύς — αλλά ότι εσύ δεν είσαι αρκετός/ή. Και αυτός ο φόβος αξίζει προσοχής, όχι προβολής
Μια σχέση υγιής δεν χρειάζεται να μικρύνει κανέναν για να χωρέσει. Έχει αρκετό χώρο για δύο ολόκληρους ανθρώπους.
Ντόρα Μίνου BSc, MA
Κλινική Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια
(ενηλίκων, ζεύγους & οικογένειας)
